فا فروپاشی حکومت سلجوقیان و روی کار آمدن خوارزمشاهیان در ایران، سواحل دریای مدیترانه در دست سلجوقیان روم باقی می ماند و خوارزمشاهیان از دست یابی به سواحل این دریا باز می مانند و طبیعی است که رکوردی در تجارت به وجود اید و مسیرهای موجود مجدداً منابع اقتصادی خود را از دست بدهند

عطاملک جوینی می نویسد :

در کتاب مجهول المولف «حدود العالم من المشرق الی المغرب» که در قرن چهارم هجری به رشته تحریر در آمده است و قدیمی ترین کتاب جغرافیای تاریخی به زبان فارسی است،آنگاه که سخن اندر ناحیت خراسان و شهرهای وی به میان می آید راجع به جاجرم آمده است: «۶- جاجرم - شهرکیست بر راه گرگان بر سرحد و باکده گرگان است و آنِ کومش و نیشابور است»

احسن التقاسیم

شمس الدین ابو عبدالله محمد ابن احمد مَقدسی، سیاح و جغرافیانویس دوره سامانی در قرن چهارم هجری در مورد جاجرم آورده است :«شهری بزرگ بارویی دارد و مسجدی نیکو و هفتاد دهکده از توابع آن است»

نوشته زیر به زحمت دوست عزیزم دکتر حسین ایمانی جاجرم نوشته شده است که در اینجا آن را برای علاقمندان دوباره می آورم:

معمولا اهالي هر منطقه اي تلاش مي کنند تا براي به کرسي نشاندن سابقه تاريخي خود انواع ادعاها را مطرح کنند. با اين وجود بيشتر اين ادعاها فاقد اسناد و مدارک دقيق و معتبر است. اما حکايت «جاجرم» و مدعاي جاجرمي ها در قدمت آن، متکي به اسناد محکم و مورد وثوق است. براي نمونه کتاب مشهور «نزهت القلوب» تاليف حمدالله بن بي بکر بن محمد بن نصر مستوفي قزويني که در سال 740 هجري قمري (1340 ميلادي) يعني 665 سال پيش نوشته شده است، در معرفي شهرهاي آباد روزگار خود به جاجرم نيز اشاره کرده است. کتاب مذکور که به تصحيح و تحشيه دکتر سيد محمد دبير سياقي در دي ماه 1378 از سوي انتشارات طه در شهر قزوين منتشر شده است در باب هفدهم که به ذکر ارباع مملکت خراسان مي پردازد، پس از توصيف شهرهاي ربع نشاپور شامل نيشاپور، اسفراين، بيهق، بيار و جوين، جاجرم  را چنين توصيف مي‌كند:«از اقليم چهارمست و شهري وسطست و در حوالي آن يک دو روزه راه زهرگياه است و بدين سبب لشکر بيگانه بدانجا نمي تواند رسيد و در آن شهر قلعه اي است و در پاي آن دو درخت چنار گويند هرکه صباح چهارشنبه پوست آن را به دندان گيرد هرگز او را درد دندان نباشد و بدين سبب پوست آن درختان را به دندان برده اند و موضعي چند از توابع آنست و در شهر خانه هاي بتکلف باشد. محصول آن غله و ميوه فراوان باشد» (ص 214).

ذکر اين نکته لازم است که در آن روزگار، شهر جايي بوده است که مسجد جامع داشته است، اما هر جا که جامع داشت مقام و موقع شهري پيدا نمي کرد. بنا به نوشته احمد اشرف در مقاله «ويژگيهاي تاريخي شهرنشيني در ايران» در تير ماه سال 1353 در شماره 4 مجله «نامه علوم اجتماعي» از انتشارات دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران،«شهر در واقع، سکونتگاهي بود که هم مرکز اداري يکي از تقسيمات کشوري بود و هم مسجد جامع داشت» (ص، 14).

اين يادداشت کوتاه نشان مي دهد که جاجرم داراي اصالت تاريخي و پيشينه دراز مدت شهرنشيني و مرکزيت اداري بوده است. اميد است با پژوهشهاي تاريخي بيشتر امکان شناخت دقيق تر اين خطه فراهم آيد

در دوران ميان سنگي يعني از حدود 8000 تا 20000 سال پيش ، تنها مكان شناخته شده در خراسان منحصر به ”تپه پهلوان“ جاجرم است در هزاره پنجم و چهارم پيش از ميلاد، جاجرم مسكن و ماواي جمعي از ساكنين منطقه بوده است. در اين منطقه، تپه پهلوان و حيدران و كلاته حسن مسكون بوده اند. آثار هنري بجا مانده از آن دوران كه در قطعات سفال خلاصه مي شوند، حاكي از شناخت هنرمندان نسبت به قانونمنديهاي زيبا شناسي و توان آنها در پرداخت ظروف زيبا ميباشد. هزاره سوم پيش از ميلاد ، دوران شكوفايي و عظمت فرهنگي ايرانيان بومي يا آسيايي بود . از اين دوران دو مكان در جاجرم شناسايي گرديده اند و مويد اين واقعيتند كه در آن دوران، منطقه جاجرم با ساير زيستگاههاي فلات ايران، تبادل فرهنگ داشته است. قدمت سنگ نگاره جربت در منطقه جاجرم را اگر بدليل ويژگيهايي كه دارد نخواهيم به دوران نوسنگي برسانيم از هزاره اول پيش از ميلاد حكايت داشته كه در تاريخ معماري ايران از اهميت فراواني برخوردار است

http://users.rcn.com/j-roberts/ilk.htm